Het is zwart en het is vierkant

september 2, 2010

Beatrix kijkt naar Zwart Vierkant

Onlangs stond ik in de Hermitage aan de Amstel voor de tweede keer in mijn leven oog in oog met een van de zwarte vierkanten van Malevich.

In totaal heeft hij vier verschillende zwarte vierkanten geschilderd. De vier vierkanten schijnen behoorlijk van elkaar te verschillen. Ze hebben verschillende maten, en het ene vierkant is in een dieper soort zwart geschilderd dan het andere vierkant. Het eerste zwarte vierkant is volgens sommige bronnen (waaronder Wikipedia) in 1913 gemaakt, volgens andere in 1915. Het laatste, kleinste vierkant, is geschilderd in 1932.

Dat kleinste zwarte vierkant is te zien is in de tentoonstelling Van Matisse tot Malevich. De tentoonstelling neemt haar titel letterlijk. Het begint met Matisse (rode kamer), het eindigt met Malevich (zwart vierkant). Het zwarte vierkant was letterlijk het laatste schilderij van de tentoonstelling. Alsof het een soort eindpunt was. Het einde van het modernisme, van de schilderkunst, van de wereld zoals die tot dan toe gekend werd.

Het was het enige schilderij dat er van Malevich hing. En ik moet zeggen, het had me goed te pakken. Meer dan de andere schilderijen op de tentoonstelling. Je moet toch maar durven, dacht ik, een zwart vierkant schilderen en het kunst noemen. Het was niet het beste kunstwerk van de tentoonstelling, en zeker niet het mooiste, maar toch maakte het de meeste indruk op me. Ik heb geprobeerd er goed naar te kijken. Het was echt geschilderd. Met een kwast. Het wit rondom het zwarte vierkant was geen onbehandeld stuk doek, maar ook geschilderd. In gebroken wit. Het vierkant is geen perfect vierkant. Het hangt een beetje uit het lood.

Op het bordje naast het schilderij las ik dat Malevich een bedoeling had met zijn vierkanten. Hij wilde een ‘gevoel van non-objectiviteit schilderen’. Hij vond dat een kunstenaar, als hij echt vrij wilde zijn, zich moest loszingen van natuurlijke vormen. Niks mocht herinneren aan de werkelijkheid. Het moest erboven staan. De kunstenaar moest zich bevrijden van de macht van het voorwerp. Hij moest zich uitdrukken in louter geometrische vlakken. Driehoeken, vierkanten en cirkels. Het zwarte vierkant is het kunstwerk dat alle andere kunstwerken overbodig maakte. “Het zwarte vierkant = gevoel, het witte vlak = de leegte voorbij”, aldus Kazimir Malevich zelf.

Het zwarte vierkant van Malevich markeert dus niet alleen het einde van de kunst, het was ook het begin van het kunstwereldgezwets. Het onbegrijpelijke gelul dat sommige kunstenaars, galeriehouders en kunstcritici nodig hebben om uit te leggen wat de kunstenaar bedoelt. Terwijl het zo aardig was geweest als Malevich niks had uitgelegd. De mensen in verwarring had achtergelaten. “Maar wat bedoel je dan, Kazimir?” “Hoe bedoel je, wat bedoel je dan?” “Nou, wat wil je met je zwarte vierkant zeggen?” “Wat ik wil zeggen?” “Ja, wat wil je zeggen?” “Niks. Het is zwart en het is vierkant.” “Maar je wil toch wel iets meer zeggen?” “Waarom zou ik meer moeten zeggen? Ik ben een schilder. Ik schilder. En ik heb een zwart vierkant geschilderd.” Niet meer, niet minder.

Advertenties

6 Reacties to “Het is zwart en het is vierkant”

  1. Rigo Reus said

    Anderhalf jaar geleden had het Stedelijk een tentoonstelling in de Nieuwe Kerk (ook in Amsterdam) genaamd: Heilig Vuur. Tachtig kunstwerken die ‘iets’ te maken zouden hebben met religie, geloof, zo ongeveer dekte de de vlag de lading. Van Kazimir Malevich was er toen niet zijn vierkant te zien, maar wel o.a. zijn Hiëratisch suprematistisch kruis.(Nee, oo geen idee wat dat betekent). Rechts van de koningin is (op de foto) nog een schilderij te zien dat ook van Malevich lijkt? Maar wat ik vragen wilde, ervaar je iets hogers, iets, diepers, iets spiritueels als je voor dat doek staat? Het is uit dezelfde periode zo te zien.
    Wat die tentoonstelling Heilig Vuur betrof, dat grote varken van Jeff Koons, dat voortgeduwd wordt door drie engeltjes (?) was er ook te zien. Intrigerend, verbazing- en lachwekkend, maar om de de link met helig vuur te zien was een lastige.

  2. cole said

    Malevich is toch een soort Russische Mondriaan?
    Mondriaan abstraheerde een appelboom tot een aantal gekleurde vierkanten en andere blokken; vooruit met wat Hollandse nota-tabellijntjes ertussen.
    Kandinsky deed hetzelfde, ook net voor WOI.

    [IMG]http://web.mit.edu/dte/www/RehearsalMedia/malevich02.jpg[/IMG]

  3. Max J. Molovich said

    Ja, het was de tijd hè. Mondriaan had trouwens ook allemaal van die vage, vrij esoterische theorieën over hoe zijn soort kunst tot de nieuwe wereldorde zou leiden.

    Ik ervoer niet veel hogers toen ik naar het Zwarte Vierkant keek. Daarvoor was ik mij te bewust van de situatie.

  4. cole said

    Ja Mole, men was een beetje op hol begin 20-e eeuw. Ook in de muziek, want Arnold Schönberg kwam toen ook met zijn atonale 12 toonsmuziek.

    Kandinsky schilderde zijn abstracte III Concert na een concert van de ‘atonale’ muziek van Schönberg op 2 januari 1911. ‘Drei Klavierstücke op 11’.

  5. Max J. Molovich said

    De kleine Molovich, die mee was naar de tentoonstelling, begon te klappen toen wij voor De Zondvloed van Kandinsky stonden. Over de rest van de tentoonstelling was hij minder te spreken. Hij ene naar een andere schilderij werd luidkeels afgekeurd, tot grote schrik van mijn bedeesde collega museumbezoekers. Op een gegeven moment kon het echt niet meer, en heb ik ‘m maar een flesje gegeven. Toen was hij stil. Ergens ter hoogte van het zoveelste glooiend landschapje van De Vlaminck is hij in een diepe slaap gevallen. Hij werd pas weer wakker toen we, zo’n anderhalf uur later, op de tram wilden stappen, die echter zo’n drie kwartier op zich liet wachten.

  6. Rigo Reus said

    Spiritualiteit, religie, mystiek, iets hogers – het bljft toch een kwestie van intrpretatie en ontvankelijkheid, denk ik, zonder dat laatste gaat het sowieso niet. Dan is er alleen maar verf op doek te zien, zoals ik dus doe. Mooi verf, dat wel. Maar ja, schilderijen krijgen dan ook concurrentie van, noem ‘ns wat als we de kerken even niet noemen, drugs, muziek, dansen, rituelen-in-cususgroepsverband en new-agewinkels.
    Op die tentoonstelling toen, Heilig Vuur, hing Malevich inderdaad naast Mondriaan. Andere namen in dezefde zaal toen waren:
    Barlett Newman, Arnulf Rainer Jannis Kounellis, Jozef Israëls, Marc Chagall, Anselm Kiefer, Gilbert & George, Francis Bacon, Jeff Koons, Jan Toorop, Bill Viola en Marc Mulders.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: