Jaap van Zweden

augustus 31, 2009

Jaap van Zweden

“We moeten streven naar de opheffing van het non-dualisme”, herhaalde Margriet van der Linden in Zomergasten de woorden van Jaap van Zweden. “We moeten streven naar de opheffing van het non-dualisme”, herhaalde Jaap van Zweden Margriet van der Linden die Jaap van Zweden herhaalde.

Dit naar aanleiding van een fragment uit 1932 over een goeroe die er niet van hield een goeroe genoemd te worden. Wij zagen een groep kinderen zakdoekje leggen spelen, waarna een Indiase jongeman een half minuutje iets zei over de plaats van het ego in de continuerende tijd en dat dit een illusie is. “Er is geen toen, er is geen later, er is alleen het nu”, zo ongeveer vatte Jaap van Zweden het samen en hij keek samenzweerderig uit zijn diep weggezonken ogen. Het hoogst haalbare was om op te gaan in het groter geheel.

Omdat ik werkelijk geen flauw idee had waar Jaap en Margriet het over hadden, ben ik dat non-dualisme maar eens gaan opzoeken. Het non-dualisme bleek voort te komen uit de vedanta, de basis van de Hindoe-filosofie. Doel van de vedanta is het bereiken van de verlichting. Het non-dualisme (advaitavada in het Indisch) ontkent de scheiding tussen het eigen bewustzijn en het Kosmisch bewustzijn. Via kennisverwerving over de aard van het bewustzijn kun je tot zelfverwerkeling komen. Naast de advaitavada is er de dvaitadvaitavada (het dualistisch non-dualisme), deze stroming erkent de scheiding tussen het eigen en Kosmische bewustzijn wel, en ziet het zogenaamde relatieve bewustzijn als een tijdelijke fase tot aan de vereniging met het absolute bewustzijn. Tot slot is er nog het advaitadvaitadvaitavada (het non-dualistisch dualistisch non-dualisme), een stroming binnen de vedanta die bij toeval is ontdekt door een stotterende Brahmaan en die uitgaat van een tijdelijk dualisme, maar die daarnaast erkent dat de ziel voortkomt uit het Kosmisch Bewustzijn, de non-dualiteit.

Over dat soort dingen had de familie Van Zweden het vroeger aan de eettafel, tussen al het oefenen door. Het eigenaardige was dat Jaap van Zweden over de opheffing van het non-dualisme sprak alsof heel de wereld daar mee bezig was. Dat heb je wel vaker bij spiritueel geïnteresseerden, dat ze denken dat iedereen net als zij de hele dag door bezig is het eigen ego te laten oplossen in het kosmisch geheel. Maar ik ben er niet mee bezig. En mij klonk het nogal vreemd in de oren, ‘streven naar de opheffing van het non-dualisme’. Moest dat niet juist de opheffing van het dualisme betreffen, zodat je het non-dualisme zou bereiken? Niet dat ik wist wat dát dan weer zou betekenen, maar het klonk me, taaltechnisch gezien, logischer in de oren. Van Margriet van der Linden werd ik ook niet veel wijzer, want zij ging vrolijk mee in het gewauwel.

We waren inmiddels bijna aan het einde van deze laatste aflevering van Zomergasten. De avond begon met een stukje Jiskefet. Net als Koot & Bie is het eigenlijk al jaren not done om Jiskefet te laten zien in Zomergasten. Maar Jaap van Zweden liet het wel zien. We zagen een in glimmend trainingspak gestoken Michiel Romeyn een boekwinkel binnenstappen om bij de keurige winkelier een boek voor zijn vriendin te kopen, waarbij het van het grootste belang was dat het boek een ‘open einde’ kende. Het stukje waarin Romeyn de hele boekenwinkel overhoop haalt omdat het aanbevolen boek geen open einde kende, kregen we niet te zien. Jaap van Zweden had dit stukje gekozen omdat de twee werelden die hij zo goed kende hierin samenkwamen. Aan de ene kant had je het volkse Amsterdam-West waar hij ravotte met zijn buurtgenootjes die zijn viool zo nu en dan aan gort werd ramden. Aan de andere kant had je het keurige Amsterdam-Zuid waar hij vioolles kreeg. Eigenlijk viel me toen pas op dat Jaap van Zweden een licht Amsterdams accent heeft. En dat hij, bijvoorbeeld, ‘erregons’ zegt, in plaats van ‘ergens’.

Jaap van Zweden leek vastberaden zijn hele leven uit te leggen aan de hand van gekozen fragmenten. Na Jiskefet zagen wij Glenn Gould een stukje Bach spelen, net zoals vader Van Zweden altijd deed als de kleine Jaap in bed lag (samen met zijn zusje op één kamer). Vervolgens zagen wij een stukje uit Shine (Scott Hicks, 1996), een half geslaagde, half gedrochtelijke film over een wonderkind op de piano die bezwijkt onder de al te veeleisende hand van zijn vader. Naar aanleiding van dit fragment vertelde Jaap van Zweden hoe zijn vader hem drilde, en maar net aan de juiste kant van het fanatisme bleef. Het volgende fragment was uit Dertig Minuten, waarin Arjan Ederveen (‘een groot kunstenaar’, aldus Van Zweden) een moffenhoef speelt. Naar aanleiding hiervan wijdt Jaap van Zweden uit over het licht getraumatiseerde oorlogsverleden van zijn vader, wiens moeder een Russische verzetsstrijder was (als ik het goed heb begrepen). Daarna zagen we een scène uit Amadeus (Jaap van Zweden sprak over de moeite die hij, net als Mozart in de film, heeft met waarlijk ontspannen), een stukje uit Poets (een pré-bananensplishow waar ze in huize Van Zweden smakelijk om konden lachen), een stukje Sinatra (vanwege diens gevoel voor timing), en meer van dat.

Niet echt bijzondere fragmenten. Jaap van Zweden bleek een eenvoudig man met een uitzonderlijk talent en een simpele smaak. Hij had mooie dingen over muziek te zeggen, maar heel erg goed volgen deed ik het allemaal niet. Soms splitste mijn ego zich ondanks zijn non-dualistische aard in tweeën en dwaalde mijn relatieve bewustzijn af naar andere oorden. Hardop filosoferen over non-dualiteit was eigenlijk te hoog gegrepen. Dat hij het toch deed, mogen we dapper noemen. Het kwam erop neer om dat je moest proberen op te lossen in het groter geheel. Net zoals twintig violen als één kunnen klinken. Tot slot gingen we kijken en luisteren naar Bernstein die de negende symfonie van Mahler dirigeerde. En toen voltrok zich het wonder. Vederlichte, ijle melodielijnen dwarrelden onze oren binnen. De tijd hief zichzelf op, de afzonderlijke instrumenten verdwenen, Bernstein verdween, Margriet en Jaap verdwenen, wij verdwenen, de hele wereld verdween. En alles werd één.

Advertenties

15 Reacties to “Jaap van Zweden”

  1. dxtr said

    De laatste Zomergasten heb ik gisteren niet gezien, maar deze samenvatting is een mooi substituut. Voor de fragmenten had ik duidelijk niet hoeven kijken. Was de Zomergasten-film nog iets?

    “…een wonderkind op de piano die bezwijkt…”

    Bezwijkt de piano of het kind?

  2. Molovich said

    Het kind bezwijkt.

    De Zomergastenfilm was een documentaire van een klein uur over een paar patiënten van Oliver Sacks, en dan wel de patiënten die ‘iets’ met muziek hebben. Een tourettepatiënt die zijn tics onder controle heeft als hij drumt. Een blinde autist die amper tot tien kan tellen, maar alles wat hij hoort kan naspelen op de piano. Een vrouw die volledige amusiaal is (weet even niet of dit het juiste woord is); voor haar klinken de fijnste melodieën als baggerherrie. En dan was er een man die ineens heel goed kon pianospelen nadat hij door de bliksem was getroffen. Al met al een zeer aardige documentaire.

  3. Rigo Reus said

    Van Zweden kon wel liefdevol en betrokken (en toch voorzichtig – en wat keek hij Margriet van der Linden toch weinig aan, de ene ontwijkende blik na de andere, misschien wel een natuurlijke reactie op haar borende blik)vertellen over zijn (autistische) zoon en de invloed van zijn zoon op Van Zwedens huwelijk onder andere.

  4. Molovich said

    Ja, dat is waar. Maar ik vind het wel moeilijk om te luisteren naar iemand die zegt dat zijn huwelijk gered is door z’n autistische zoon. Dan denk ik altijd: wat zou zijn wederhelft er nu van vinden dat hij dit vertelt? Dat had ik trouwens ook bij de verhalen over zijn soms wat fanatieke vader, die nog leefde. Hoe liefdevol het ook allemaal is.

    Wat me trouwens verbaasde was het gemak waarmee Jaap van Zweden dergelijke intimiteiten naar voren bracht. Soms leek het wel of hij Margriet van der Linden voor wilde zijn. Dat hij het haar bespaarde om te moeten vragen naar zijn autistische zoon.

  5. Ik vond deze keer de stukjes muziek zeer goed gekozen: Gould (al zijn er nog wel betere stukjes Gould op YouTube te vinden), Kondrasjin, Bernstein, Sinatra en die Simone Talsma (of een dergelijke achternaam).
    Als JvZ begon te praten, was er soms niets van te begrijpen.

  6. cole said

    Ik had de af en toe de indruk in die grote bolle ogen van Margriet de weerspiegeling van een schaars gemeubileerde ziel te ontwaren.
    Ik heb een uurtje gemist, maar was Margriet wel eens naar een concert van Jaap, Kirill, Bernhard, Jascha of Glenn geweest of had ze wel eens een CDje van ze opgezet; bespeelt ze zelf iets ?
    Zelfs uw sterfelijke nederige reageerheer heeft weleens het overbekende, fameuze, Adagietto uit de 5-e van Mahler (oa Morte a Venezia, Visconti) door Jaap horen dirigeren. Hij (de sterfelijke) zat naast een pietlut met partituur, die telkens bij de drie eerste delen brommend iets opschreef over de speelduur.
    En toen kreeg Jaap het voor elkaar om in dat overbekende Adagietto de rillingen op de rug, de tranen in de ogen en de stokadem in de longen te toveren met zijn baton. Na afloop van het Adagietto bleek pietlut ook van slag, vergat te klokken en mummelde slechts wat onverstaanbaars. Zouden wij ook een bloed-MRI-scan door oplossing in het groter geheel hebben gehad?

    Voor de jonge a.s. vaders doemt nu het grote dilemma op: Voed ik mijn kind maaiveld-laag, middle of the road, risicoloos, op volgens de Raad van de Havokindernormbescherming of ga ik voor excellence; ga ik voor het koesteren en het ontwikkelen van het Talent en stop ik op zijn 5-e verjaardag (uiterlijk) een tennisracket, vioolhals of zeilbootlijn in zijn kinderknuistje?
    Ik heb een uurtje gemist, maar drilt Jaap zijn overige 3 kinderen net zoals als hij door zijn vader is gedrild of zoals Mescaline zijn tweeling (van bijna 7) drilt “Wiens tweeling tracht om het hardst uit de aantallen N,S,P,Cl,O in de CxHy-verbindingen uit te maken of het een gif betreft, dynamiet, of verdovend middel ? MIJN. of zoals Leopold en Petr hun zonen Wolfgang en Richard drilden?
    Voordeel is dat ze wel snel het huis uit gaan: voor een zeiltochtje op 14 of een US studie op 16.

    Dat fragment met die Japanse schoolklas vond ik ook mooi als voorbeeld van hoe Jaap de samenwerking wenst met zijn orkesten.

  7. Molovich said

    Hehe. Dank voor deze fraaie reactie, Cole. Ja. De opvoeding. Ik ga er wel vanuit dat mijn kind een wonderkind is, uiteraard, maar mocht onverhoeds blijken dat zulks niet het geval is dan trek ik mijn conclusies en zal ik ‘m niet meer lastig vallen met vaders verwachtingen. Ik hoop het een en ander via het onderbewustzijn te stimuleren. Zo ben ik van plan Tolstojs Oorlog en Vrede te gaan voorlezen als hij daar nog niks van kan begrijpen. Dan heb ik dat boek ook eens gelezen en wellicht dat mijn zoon de literaire schoonheid op een ander niveau binnenkrijgt. Zeg maar op het niveau van het absolute bewustzijn, om even in de non-dualistische terminologie te blijven. Verder zet ik ‘m vanaf maand acht achter piano.

  8. jan said

    Ik vond het wel een boeiende uitzending. Omdat ik samen met mijn vrouw keek, die heeft aan het conservatorium gestudeerd en zingt af en toe onder de hand van Van Zweden, kon zij mij de muzikale zaken die ik miste, haarfijn uitleggen.

    Bij het non-dualisme tastten wij beiden in het duister.

    Ik heb les gehad van Sjoerd van den Berg, PR-man van het Concertgebouw aan wie Van Zweden refereerde. Die kon prachtig vertellen over de escapades van Jaap toen hij nog Japie was en wat dat dan betekende voor zijn woordvoerder. Jammer dat MvdL niet wat door vroeg toen Van Zweden vertelde (aan de hand van het Amadeus-fragment) dat hij ook ruig heeft geleefd.

    Desalniettemin heb ik van deze uitzending genoten. Het enige minpuntje was dat Margriet vijftig minuten over die vader door ging zonder dat dat een nieuw feit opleverde. Kortom, leuk maar het had een uur korter gekund.

  9. Hans said

    Over het non-dualisme: je hebt gelijk, het gaat natuurlijk over de opheffing van het dualisme. Margriet v.d. Linden kon er niets mee, en begreep er niets van. Voor mijn gevoel was Jaap van Zweden hier even van zijn a propos, vandaar zijn papagaai-reactie.
    Het is niet zo moeilijk, laat het woord ‘spiritueel’ even los. Wij zijn geneigd om in ons denken steeds te oordelen over onszelf en anderen, op grond van labels en vergelijkingen. Bijvoorbeeld: ik ben een christen (label). Hij niet. Dus is hij anders of slechter of dommer of blinder (kies maar uit) dan ik. Dat ik christen ben verleent mij een identiteit. Mensen met andere identiteiten zijn beangstigend/gevaarlijk/onbelangrijk/bruikbaar voor propoganda.
    Enzovoorts. Non-dualisme is het ophouden met deze manier van denken.
    Zie als je meer wil weten het artikel over Jiddu Krishnamurti op de Engelse Wikipedia.

  10. Ik kijk uit naar ZG – editie 2010. Ben benieuwd of van Ingen nog een presentator kan vinden. Ben blij dat de onschendbaarheid van Zomergasten is opgeheven. Ik vond het de laatste jaren een zwaar overschat programma.

  11. Molovich said

    Nou, overschat, overschat, het is toch een van de mooiste initiatieven uit de Nederlandse televisiegeschiedenis.

  12. Zeker,zeker, prachtig format. Maar na de eerste goede presentatoren werd het automatisch tot een goed programma gebombardeerd. het kon niet meer stuk.
    Smaken verschillen, maar ik vind die doorgaande hype rond ZG erg overdreven. Dat bedoel ik met overschat. Het programma teert nog steeds op de roem van mensen als Adriaan van Dis. Daarom ben ik blij met de kritieken. Ik heb Margriet hoog zitten, maar ZG presenteren kon ze niet.

  13. Molovich said

    Nou, teren op de roem van Adriaan van Dis… Een van de leuke dingen van Zomergasten is dat je altijd zo’n felle strijd hebt tussen voor- en tegenstanders van de presentator.

    Zo was er destijds zeer zware kritiek op Connie Palmen. Kritiek die mijns inziens zo ver ging dat ik een aparte website in het leven heb geroepen ter verdediging van de sympathieke Limburgse: http://conniepalmenrules.web-log.nl/

  14. Nou, een site voor Connie Palmen……………..

  15. cole said

    Heeft de eerste voorleessessie al plaats gevonden. Riepen de termen ‚Antichrist’‚ ‚slave’ en ‚Buonapartes’ nog vragen op, of was een kleine toelichting voldoende ? Toch geen gejengel over de Engelse versie?

    Even doorbijten, thirteen year old Natasha komt pas in Sessie XI..

    BOOK ONE: 1805 CHAPTER I
    “Well, Prince, so Genoa and Lucca are now just family estates of the Buonapartes. But I warn you, if you don’t tell me that this means war, if you still try to defend the infamies and horrors perpetrated by that Antichrist—I really believe he is Antichrist—I will have nothing more to do with you and you are no longer my friend, no longer my ‘faithful slave,’ as you call yourself! But how do you do? I see I have frightened you—sit down and tell me all the news.”

    It was in July, 1805, and the speaker was the well-known Anna Pavlovna Scherer, maid of honor and favorite of the Empress Marya Fedorovna. With these words she greeted Prince Vasili Kuragin, a man of high rank and importance, who was the first to arrive at her reception.

    Anna Pavlovna had had a cough for some days. She was, as she said, suffering from la grippe; grippe being then a new word in St. Petersburg, used only by the elite.

    All her invitations without exception, written in French, and delivered by a scarlet-liveried footman that morning, ran as follows:

    “If you have nothing better to do, Count (or Prince), and if the prospect of spending an evening with a poor invalid is not too terrible, I shall be very charmed to see you tonight between 7 and 10—Annette Scherer.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: